Kiến trúc Đại Nội Huế là sự kết hợp giữa quy chuẩn cung đình phương Đông và cảm quan thẩm mỹ rất riêng của người Việt: uy nghiêm nhưng không nặng nề, đăng đối nhưng vẫn mềm mại nhờ hồ nước, cây xanh.
Một trục, hai nửa đối xứng
Toàn bộ Hoàng thành được tổ chức trên trục thần đạo hướng Bắc – Nam, nhìn ra sông Hương và núi Ngự Bình. Những công trình quan trọng nhất – Ngọ Môn, điện Thái Hòa, Tử Cấm thành – nằm trên trục chính giữa, chỉ dành cho vua. Hai bên trục là các công trình phụ trợ, sắp xếp theo nguyên tắc "tả nam hữu nữ", "tả văn hữu võ"; trong các miếu thờ thì theo thứ tự "tả chiêu hữu mục" (thế hệ trước bên trái, thế hệ sau bên phải).
Ngọ Môn – cổng hướng về phương Nam
"Ngọ" là hướng Nam – theo Dịch học, hướng dành cho bậc vua chúa. Ngọ Môn được xây lại năm 1834 dưới thời Minh Mạng, gồm phần đài bằng gạch đá và lầu Ngũ Phụng bằng gỗ phía trên, với chín bộ mái lợp ngói lưu ly tượng trưng cho năm con phượng xòe cánh. Cổng có năm lối đi: lối giữa dành cho vua, hai lối bên cho quan văn võ, hai lối ngoài cùng cho binh lính, voi ngựa.
Hồ Thái Dịch và cầu Trung Đạo
Qua Ngọ Môn là hồ Thái Dịch với cầu Trung Đạo bắc qua, hai bên có cổng chào bằng đồng. Mặt nước làm dịu đi vẻ nghiêm trang của khối kiến trúc và theo phong thủy là nơi "tụ khí" trước chính điện.
Điện Thái Hòa – trung tâm quyền lực
Điện Thái Hòa đặt trên nền cao với sân Đại Triều Nghi phía trước, nơi quan lại xếp hàng theo phẩm trật mỗi dịp đại lễ. Điện được Minh Mạng dời về phía nam và làm lại bề thế năm 1833. Bên trong là hệ thống cột gỗ lim sơn son thếp vàng với họa tiết rồng mây, giữa điện đặt ngai vàng của các vua Nguyễn. Kết cấu trùng thiềm điệp ốc – hai nhà ghép lại dưới hai lớp mái – giúp không gian rộng mà vẫn thông thoáng, phù hợp khí hậu nóng ẩm.
Tử Cấm thành – thế giới riêng của hoàng gia
Phía sau điện Thái Hòa là Tử Cấm thành, mở vào bằng Đại Cung Môn. Đây là nơi vua làm việc và sinh hoạt:
- Điện Cần Chánh – nơi vua thiết thường triều (ngày 5, 10, 20, 25 âm lịch), tiếp sứ thần, mở yến tiệc; trước điện là sân Bái mạng.
- Điện Càn Thành – trung tâm Tử Cấm thành, nơi vua ở.
- Cung Khôn Thái – nơi ở của hoàng hậu.
- Duyệt Thị Đường – nhà hát cung đình, nơi biểu diễn tuồng và Nhã nhạc.
- Thái Bình Lâu – lầu đọc sách của vua.
- Điện Kiến Trung – công trình thời Khải Định, mang phong cách Âu – Á.
Nhiều công trình trong khu vực này bị phá hủy năm 1947 và 1968, đang được nghiên cứu, phục dựng dần.
Thế Miếu, Hiển Lâm Các và Cửu Đỉnh
Ở góc tây nam Hoàng thành là khu Thế Miếu – nơi thờ các vua triều Nguyễn. Phía trước là Hiển Lâm Các ba tầng, công trình cao nhất Hoàng thành thời xưa, tôn vinh công thần. Trên sân giữa hai công trình là Cửu Đỉnh – chín chiếc đỉnh đồng đúc thời Minh Mạng, mỗi đỉnh mang tên một vị vua và chạm nổi hình ảnh núi sông, chim muông, sản vật, vũ khí của đất nước – như một "bách khoa thư" bằng đồng về Việt Nam thế kỷ XIX.
Ngói lưu ly và "nhất thi nhất họa"
Mái cung điện lợp ngói ống tráng men: màu vàng (Hoàng lưu ly) dành cho công trình của vua, màu xanh (Thanh lưu ly) cho các công trình khác. Nền lát gạch Bát Tràng tráng men, vỉa ốp đá Thanh. Nội thất trang trí theo lối "nhất thi nhất họa" – xen kẽ một ô thơ chữ Hán với một ô tranh – hay các đề tài bát bửu, tứ thời. Riêng điện Thái Hòa có hàng trăm bài thơ được khắc trên các ô gỗ.
Kiến trúc hòa với thiên nhiên
Điều làm nên vẻ đẹp Huế là các công trình không đứng một mình, mà được đặt giữa hồ nước, vườn hoa, cầu đá, hòn non bộ và cây cổ thụ. Dù quy mô khác nhau, tổng thể Đại Nội vẫn giữ được sự hài hòa giữa con người và tự nhiên – tinh thần xuyên suốt trong kiến trúc cố đô.