Đứng giữa Hoàng thành Thăng Long hôm nay, bạn nhìn thấy chủ yếu những công trình thời Nguyễn và thời Pháp. Nhưng dưới chân bạn, sâu vài mét, là các lớp kinh thành của hơn mười thế kỷ. Chính những "tầng lịch sử" ấy làm nên giá trị đặc biệt của di sản.

Một kinh thành xây chồng lên kinh thành

Mỗi triều đại dời đô hoặc tái thiết đều xây trên nền của triều đại trước. Vì vậy, khi đào xuống, các nhà khảo cổ gặp lần lượt dấu tích thời Nguyễn, Lê, Trần, Lý, Đinh – Tiền Lê và thời tiền Thăng Long (thế kỷ VII–IX). Đây là điều hiếm thấy: một trung tâm quyền lực tồn tại liên tục trên cùng một địa điểm suốt 13 thế kỷ.

Khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu

Tại khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu, các hố khai quật làm lộ ra:

  • Nền móng cung điện với hệ thống chân cột, móng sỏi gia cố.
  • Giếng nước, cống thoát nước, đường đi lát gạch.
  • Vô số gạch, ngói, đầu đao trang trí hình rồng, phượng thời Lý, Trần với chất lượng cao.
  • Đồ gốm sứ cao cấp dùng trong cung đình, trong đó có cả gốm nhập khẩu – bằng chứng cho giao thương của kinh thành.

Một số hố được giữ lại ngoài trời có mái che để du khách quan sát trực tiếp các lớp đất và nền móng.

Đoan Môn – cổng năm cửa đá

Đoan Môn là cổng vòm dẫn vào điện Kính Thiên, gồm năm cửa xây bằng đá. Năm 2002, khi khai quật phía trong Đoan Môn, các nhà khảo cổ tìm thấy dấu tích "lối xưa xe ngựa" thời Trần, dùng lại nhiều gạch thời Lý – minh chứng sống động cho sự kế thừa giữa các triều đại. Một phần lối đi cổ hiện được để lộ dưới lớp kính.

Điện Kính Thiên và đôi rồng đá

Điện Kính Thiên là hạt nhân của toàn khu di tích. Điện được xây thời Lê sơ trên nền cung điện thời Lý – Trần, là nơi cử hành các đại lễ của triều đình. Ngày nay, điện không còn, nhưng nền điện với bậc thềm đá và đôi rồng đá chạm khắc thời Lê sơ (thế kỷ XV) vẫn còn nguyên – một trong những kiệt tác điêu khắc đá của Việt Nam.

Gần đây, với sự cho phép của UNESCO, một số công trình hiện đại trên khu vực được hạ giải để phục vụ khai quật nền chính điện Kính Thiên, hướng tới nghiên cứu phục dựng.

Cột cờ Hà Nội

Cột cờ Hà Nội được xây năm 1812 cùng lúc với thành Hà Nội kiểu Vauban. Cột gồm ba tầng đế hình chóp vuông thu nhỏ dần và thân tháp hình bát giác, trên đỉnh là vọng lâu. Đây là một trong số ít công trình thời Nguyễn còn nguyên vẹn, thoát khỏi đợt phá thành của người Pháp vì được dùng làm vọng gác.

Cửa Bắc – chứng tích lịch sử

Cửa Bắc là cổng duy nhất còn lại trong năm cửa của thành Hà Nội thời Nguyễn. Trên mặt thành vẫn còn vết đạn pháo của quân Pháp bắn vào khi đánh chiếm thành năm 1882. Phía trên cửa có ban thờ Tổng đốc Hoàng Diệu – người đã tuẫn tiết khi thành thất thủ.

Hậu Lâu

Hậu Lâu (còn gọi là lầu Công chúa) nằm phía sau khu Kính Thiên, là nơi nghỉ ngơi của các cung nữ, hoàng hậu thời xưa. Công trình hiện nay mang dáng dấp kiến trúc được người Pháp sửa lại.

Hầm D67 – dấu ấn thế kỷ XX

Nhà D67 và hầm D67 được xây thời kháng chiến chống Mỹ. Hầm nằm dưới khoảng sân nối giữa điện Kính Thiên và nhà D67, có hai đường xuống từ phòng làm việc của các tướng lĩnh, lối đi rộng 1,2 m với 45 bậc thang. Đây là nơi Bộ Chính trị và Quân ủy Trung ương họp bàn những quyết định lịch sử.

Ý nghĩa của di sản

Hoàng thành Thăng Long cho thấy sự giao thoa của nhiều luồng văn hóa: ảnh hưởng Trung Hoa từ thời thuộc Đường, sáng tạo riêng của các triều Lý – Trần, kiến trúc Vauban của Pháp và dấu ấn thế kỷ XX. Đi dạo nơi đây là đi xuyên qua hơn một nghìn năm lịch sử Việt Nam chỉ trong vài giờ.