UNESCO công nhận Tràng An không chỉ vì cảnh đẹp, mà còn vì nơi đây cho thấy cách con người thích nghi với thiên nhiên suốt hàng chục nghìn năm – từ người săn bắt hái lượm trong hang đá đến những vương triều đầu tiên của nước Việt độc lập.
Người tiền sử trong hang đá
Ở khu trung tâm khối núi đá vôi Tràng An, các nhà khảo cổ phát hiện nhóm hang Bói – gồm hang Bói, hang Trống, hang Mòi – cùng nhiều mái đá như mái đá Ốc, mái đá Vàng. Tại đây còn dấu tích bếp lửa, công cụ đá, vỏ ốc, xương động vật – cho thấy con người đã cư trú trong các hang này từ khoảng 30.000 năm trước.
Điều đặc biệt là các lớp trầm tích ghi lại cách người tiền sử ứng phó với những thay đổi lớn của môi trường: khi biển tiến vào vùng thung lũng, rồi lại rút đi, nguồn thức ăn thay đổi từ thú rừng sang ốc suối, hải sản và ngược lại. Những vỏ nhuyễn thể biển, ngấn sóng trên vách đá và trầm tích bãi biển cổ trong vùng núi là bằng chứng của các đợt biển tiến thời tiền sử.
Thế kỷ X: kinh đô Hoa Lư
Sau khi dẹp loạn 12 sứ quân, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi hoàng đế năm 968, lập nước Đại Cồ Việt và đóng đô ở Hoa Lư – vùng đất quê hương ông. Hoa Lư được chọn vì địa thế hiểm yếu: các dãy núi đá vôi bao quanh như tường thành tự nhiên, sông ngòi chằng chịt làm hào nước, rất thuận cho phòng thủ.
Hoa Lư tiếp tục là kinh đô dưới triều Tiền Lê của vua Lê Đại Hành – người đã đánh thắng quân Tống năm 981. Đến năm 1010, vua Lý Thái Tổ ban Chiếu dời đô, chuyển kinh đô ra Đại La (Thăng Long). Hoa Lư trở thành cố đô.
Ngày nay, khu di tích cố đô Hoa Lư còn đền vua Đinh Tiên Hoàng và đền vua Lê Đại Hành – được xây dựng lại vào thế kỷ XVII trên nền cung điện xưa, với nhiều chi tiết chạm khắc gỗ và đá tinh xảo.
Thời Trần: hành cung Vũ Lâm
Thế kỷ XIII, trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông, nhà Trần xây dựng hành cung Vũ Lâm trong vùng núi Tràng An làm căn cứ hậu cần và nơi lui về khi cần thiết. Tương truyền vua Trần Nhân Tông sau khi nhường ngôi từng tu hành tại đây trước khi lên Yên Tử. Khu di tích hành cung Vũ Lâm hiện đã được phục dựng.
Đền, chùa của bốn hoàng triều
Khắp quần thể là những di tích gắn với bốn triều đại Đinh – Lê – Lý – Trần: đền Trần, đền Thái Vi, đền Suối Tiên, chùa Bích Động, chùa Bái Đính… Nhiều đền nằm sâu trong thung lũng, chỉ có thể đến bằng thuyền – minh chứng cho sự gắn bó mật thiết giữa con người, tín ngưỡng và cảnh quan nơi đây.
Cư dân Tràng An hôm nay
Khi được UNESCO công nhận năm 2014, trong vùng lõi Tràng An vẫn có hàng chục nghìn người dân sinh sống. Nhiều người trở thành người chèo thuyền đưa khách tham quan, tiếp tục cuộc sống gắn với sông nước và núi đá như cha ông. Sự hiện diện của cộng đồng là một phần quan trọng của giá trị "cảnh quan văn hóa" mà UNESCO ghi nhận.