Giữa lòng Hà Nội ồn ào, có một khoảng không gian tĩnh lặng với những hàng cây cổ thụ, mặt hồ, mái ngói rêu phong và những tấm bia đá đặt trên lưng rùa. Đó là Văn Miếu – Quốc Tử Giám, biểu tượng của truyền thống hiếu học và tôn sư trọng đạo của người Việt.
Hai công trình trong một quần thể
Quần thể gồm hai phần chính:
- Văn Miếu (文廟) – nơi thờ Khổng Tử và các bậc hiền triết của Nho giáo, được xây năm 1070 dưới thời vua Lý Thánh Tông.
- Quốc Tử Giám (國子監) – lập năm 1076 dưới thời vua Lý Nhân Tông, được coi là trường đại học đầu tiên của Việt Nam.
Ngoài ra còn có hồ Văn phía trước và vườn Giám bên cạnh. Quần thể nằm ở phía nam kinh thành Thăng Long xưa, bốn mặt giáp các phố Quốc Tử Giám (cổng chính, phía nam), Nguyễn Thái Học, Tôn Đức Thắng và Văn Miếu.
Năm lớp không gian
Khu Văn Miếu – Quốc Tử Giám được bao bọc bởi tường gạch vồ, bên trong chia thành năm lớp không gian, mỗi lớp ngăn bởi tường có ba cửa (cửa giữa và hai cửa phụ). Lần lượt từ ngoài vào trong là các cổng:
- Cổng Văn Miếu – cổng chính, mở ra lớp không gian đầu tiên với những lối đi rợp bóng cây.
- Đại Trung môn – dẫn vào lớp thứ hai.
- Khuê Văn Các – gác vuông tám mái, biểu tượng của Văn Miếu và của Hà Nội.
- Đại Thành môn – dẫn vào khu điện thờ Khổng Tử.
- Cổng Thái Học – dẫn vào khu Thái Học, nơi xưa là trường Quốc Tử Giám.
Đi qua từng lớp cổng là đi dần từ không gian đời thường vào không gian của học vấn và thánh hiền.
Khuê Văn Các và giếng Thiên Quang
Khuê Văn Các – "gác vẻ đẹp của sao Khuê" – do Tổng trấn Nguyễn Văn Thành cho xây năm 1805. Sao Khuê là ngôi sao tượng trưng cho văn chương. Hình ảnh Khuê Văn Các xuất hiện trên đồng tiền và được chọn làm biểu tượng của thủ đô Hà Nội.
Ngay sau gác là giếng Thiên Quang ("giếng soi ánh sáng bầu trời"), còn gọi là ao Văn – một hồ nước vuông như tấm gương phản chiếu Khuê Văn Các.
82 tấm bia tiến sĩ
Hai bên giếng Thiên Quang là 82 tấm bia tiến sĩ, mỗi bên 41 tấm, đặt trên lưng rùa đá, mặt bia hướng về giếng. Bia khắc tên những người đỗ tiến sĩ trong các khoa thi từ năm 1442 đến cuối thế kỷ XVIII. Tấm sớm nhất được dựng năm 1484 dưới thời vua Lê Thánh Tông. Đây là di tích quý giá bậc nhất của Văn Miếu, đã được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thế giới.
Hơn 700 năm đào tạo nhân tài
Trong hơn 700 năm hoạt động, Quốc Tử Giám đã đào tạo hàng nghìn nhân tài cho đất nước. Ngày nay, Văn Miếu là nơi tham quan của du khách, nơi khen tặng học sinh xuất sắc, nơi tổ chức hội thơ vào rằm tháng Giêng hằng năm. Mỗi mùa thi, nhiều sĩ tử đến đây "cầu may" – một nét văn hóa tiếp nối truyền thống trọng chữ của cha ông.
Hãy đến vào buổi sáng sớm để thưởng thức không gian yên tĩnh, hoặc dịp đầu xuân để xem các ông đồ cho chữ – trải nghiệm đậm chất Hà Nội.