Văn Miếu không phô trương bằng kích thước, mà gây ấn tượng bằng bố cục: mọi công trình nằm trên một trục thẳng, đi qua năm lớp không gian, dẫn người đến từ cõi tục vào cõi của tri thức.

Bố cục theo trục thần đạo

Toàn bộ khu nội tự được bao bởi tường gạch vồ, chia thành năm lớp không gian liên tiếp. Mỗi lớp ngăn bằng tường có ba cửa: cửa giữa lớn (xưa dành cho vua), hai cửa bên nhỏ hơn. Các công trình đối xứng hai bên trục chính – một nguyên tắc quen thuộc của kiến trúc Nho giáo, thể hiện sự trật tự, chuẩn mực.

Lớp thứ nhất và thứ hai: không gian thanh lọc

Qua cổng Văn Miếu là hai lớp không gian đầu với lối đi lát gạch, thảm cỏ và cây cổ thụ. Không có công trình lớn – khoảng trống ở đây có tác dụng "thanh lọc", giúp người vào bỏ lại ồn ào bên ngoài trước khi tới nơi tôn nghiêm.

Khuê Văn Các – gác của sao văn chương

Khuê Văn Các là một lầu vuông tám mái (bốn mái thượng, bốn mái hạ), xây năm 1805. Tầng dưới là bốn trụ gạch, tầng trên là gác gỗ với bốn cửa sổ tròn tỏa tia như ánh sao. Sao Khuê trong thiên văn cổ là ngôi sao chủ về văn chương, vì thế gác là nơi các văn nhân xưa bình thơ, đọc văn.

Ngày nay, Khuê Văn Các là biểu tượng chính thức của thủ đô Hà Nội.

Giếng Thiên Quang và hai dãy bia

Sau Khuê Văn Các là giếng Thiên Quang hình vuông. Hình vuông của giếng (tượng trưng cho đất) kết hợp với cửa sổ tròn của gác (tượng trưng cho trời) thể hiện quan niệm "trời tròn, đất vuông" và sự hài hòa âm dương.

Hai bên giếng là 82 tấm bia tiến sĩ, chia đều mỗi bên 41 tấm, xếp thành hàng ngang, mặt bia quay về phía giếng.

Đọc hiểu một tấm bia tiến sĩ

Mỗi tấm bia ghi lại một khoa thi: năm tổ chức, các quan chủ khảo, bài ký ca ngợi việc học và danh sách những người đỗ cùng quê quán. Bia đặt trên lưng rùa đá – rùa là con vật biểu tượng cho sự trường tồn – ngụ ý tên tuổi người hiền tài sẽ còn mãi với thời gian.

Tấm sớm nhất dựng năm 1484 (khắc tên tiến sĩ khoa 1442), tấm cuối cùng dựng năm 1780. Qua khoảng 300 năm, hình dáng bia, hoa văn trang trí và cả hình con rùa cũng thay đổi theo phong cách từng thời kỳ – vì thế bia không chỉ là tư liệu lịch sử, giáo dục mà còn là kho tư liệu về nghệ thuật điêu khắc đá. Các bia đã được UNESCO ghi danh vào Chương trình Ký ức Thế giới.

Để bảo vệ di sản, bia được che mái và rào lại; du khách không nên sờ đầu rùa như thói quen cầu may trước đây.

Đại Thành môn và khu điện thờ

Qua Đại Thành môn là sân rộng, hai bên là dãy Đông vu và Tây vu thờ các bậc tiên hiền, tiên nho. Chính giữa là Bái đường và Thượng điện – nơi thờ Khổng Tử cùng các học trò xuất sắc của ông (Tứ phối) và nhà giáo Chu Văn An.

Khu Thái Học

Lớp không gian cuối cùng là khu Thái Học, nơi xưa là trường Quốc Tử Giám. Khu này được xây dựng lại với Tiền đường, Hậu đường, Tả vu, Hữu vu, nhà chuông, nhà trống theo kiến trúc truyền thống, trên diện tích khoảng 1.530 m². Tầng trên Hậu đường thờ các vị vua có công với nền giáo dục: Lý Thánh Tông, Lý Nhân Tông, Lê Thánh Tông.

Ứng xử khi tham quan

  • Ăn mặc lịch sự, giữ trật tự – đây là nơi thờ tự.
  • Không ngồi, trèo lên bia, rùa đá; không sờ đầu rùa.
  • Dịp đầu xuân, bạn có thể xin chữ ông đồ ở khu vực gần Văn Miếu – một nét văn hóa đẹp gắn liền với nơi tôn vinh chữ nghĩa.