Các công trình quanh hồ Gươm không lớn, nhưng mỗi công trình đều mang một câu chuyện và một ý nghĩa riêng. Hiểu chúng, bạn sẽ thấy hồ Gươm không chỉ đẹp mà còn là một "bài thơ" bằng kiến trúc.
Tháp Rùa – ngọn tháp giữa lòng hồ
Tháp Rùa đứng trên gò Rùa giữa hồ, được xây trong khoảng giữa năm 1884 đến tháng 4/1886. Tháp có mặt bằng hình chữ nhật, gồm nhiều tầng thu nhỏ dần:
- Tầng một dài 6,28 m, rộng 4,54 m; hai mặt dài mỗi mặt ba cửa, hai mặt ngắn mỗi mặt hai cửa. Các cửa đều xây cuốn, đỉnh vòm thuôn nhọn – dấu ấn kiến trúc phương Tây.
- Tầng hai dài 4,8 m, rộng 3,64 m, kiến trúc tương tự tầng một.
- Tầng ba dài 2,97 m, rộng 1,9 m, chỉ mở một cửa tròn ở mặt đông; phía trên có ba chữ "Quy Sơn tháp" (tháp Núi Rùa).
- Tầng đỉnh giống một vọng lâu vuông vức, mỗi bề khoảng 2 m.
Sự pha trộn giữa vòm cuốn kiểu Gothic và mái, lan can theo lối Á Đông khiến Tháp Rùa có dáng vẻ rất riêng. Về đêm, tháp được chiếu sáng, in bóng lung linh trên mặt nước.
Đền Ngọc Sơn – nơi thờ thần văn chương
Đền nằm trên đảo Ngọc phía bắc hồ. Hòn đảo này xưa có tên Tượng Nhĩ ("tai voi"); khi dời đô về Thăng Long, vua Lý Thái Tổ đặt tên là Ngọc Tượng, sang thời Trần đổi thành Ngọc Sơn.
Thời Lê – Trịnh, trên đảo có cung Thụy Khánh. Năm 1787, cung bị đốt. Về sau, nhà từ thiện hiệu Tín Trai dựng đền trên nền cũ. Đền thờ Văn Xương Đế Quân – vị thần coi việc văn chương, khoa cử – và Đức Thánh Trần Hưng Đạo, người anh hùng ba lần đánh thắng quân Nguyên – Mông.
Vì thờ thần văn chương, đền Ngọc Sơn từ lâu là nơi học trò và sĩ tử đến cầu may trước kỳ thi. Trong đền hiện trưng bày tiêu bản rùa hồ Gươm – một trong những cá thể rùa khổng lồ từng sống trong hồ.
Cầu Thê Húc – cây cầu đỏ đón nắng sớm
Lối vào đền là cầu Thê Húc, cây cầu gỗ cong sơn đỏ do danh sĩ Nguyễn Văn Siêu cho xây năm 1865. "Thê Húc" nghĩa là "nơi đậu ánh sáng mặt trời buổi sáng sớm". Cầu quay về hướng đông, đón những tia nắng đầu ngày. Màu đỏ son của cầu nổi bật giữa nền xanh của hồ và cây, là một trong những góc chụp ảnh quen thuộc nhất Hà Nội.
Tháp Bút và Đài Nghiên – "viết lên trời xanh"
Ở bờ đông bắc hồ, gần lối vào đền, là bộ đôi Tháp Bút và Đài Nghiên, cùng được xây năm 1865.
- Tháp Bút cao năm tầng, đỉnh tháp có hình ngọn bút lông. Trên thân tháp khắc ba chữ Hán "Tả thanh thiên" – nghĩa là "viết lên trời xanh".
- Đài Nghiên đặt trên cổng thứ hai, có hình nửa quả đào – tượng trưng cho nghiên mực – đỡ bởi ba con cóc.
Bút, nghiên đi cùng nhau thể hiện tinh thần trọng chữ, hiếu học của người Việt. Đặt bên cạnh truyền thuyết thanh gươm thần dưới đáy hồ, quần thể này tạo nên thông điệp "trả gươm cầm bút": khi đất nước thanh bình, người ta gác gươm để theo đuổi văn chương, học vấn.
Một quần thể hài hòa
Nhìn tổng thể, các công trình quanh hồ không phô trương mà hòa vào cảnh quan: tháp nhỏ giữa hồ, đền trên đảo, cầu đỏ nối bờ, tháp bút vươn cao giữa hàng cây cổ thụ. Chính sự hài hòa ấy làm nên vẻ đẹp đặc trưng của hồ Gươm – nơi mỗi người Hà Nội đều có ít nhiều kỷ niệm.
Khi đến thăm, hãy dành thời gian vào đền Ngọc Sơn, đứng trên cầu Thê Húc ngắm Tháp Rùa và tìm dòng chữ "Tả thanh thiên" trên Tháp Bút – những chi tiết nhỏ giúp chuyến dạo quanh hồ trở nên ý nghĩa hơn.