Nếu Hà Nội có một "trái tim", thì đó chính là hồ Hoàn Kiếm – người Hà Nội quen gọi thân mật là hồ Gươm. Mặt hồ xanh nằm giữa trung tâm thủ đô, một bên là khu phố cổ với những dãy nhà ống mái ngói, một bên là khu phố do người Pháp quy hoạch hơn một thế kỷ trước. Đi dạo quanh hồ là cách đơn giản nhất để cảm nhận nhịp sống Hà Nội.

Vị trí và quy mô

Hồ là một hồ nước ngọt tự nhiên thuộc phường Hoàn Kiếm, rộng khoảng 12 ha. Phía bắc và tây bắc hồ nối với các phố cổ như Hàng Đào, Cầu Gỗ, Lương Văn Can, Hàng Ngang; phía đông và nam là các phố Đinh Tiên Hoàng, Tràng Tiền, Hàng Khay, Bà Triệu, Tràng Thi, Nhà Thờ… Đi bộ thong thả trọn một vòng quanh hồ mất khoảng nửa giờ.

Nhiều tên gọi qua các thời kỳ

Trước khi mang tên Hoàn Kiếm, hồ từng được gọi là hồ Lục Thủy (vì nước xanh quanh năm), hồ Thủy Quân (nơi duyệt thủy binh), rồi hồ Tả Vọng và Hữu Vọng thời Lê mạt. Tên Hoàn Kiếm – "trả gươm" – xuất hiện từ đầu thế kỷ XV, gắn với truyền thuyết vua Lê Lợi trả thanh gươm thần cho Rùa Vàng sau khi đánh thắng quân Minh. Câu chuyện chi tiết có trong bài Lịch sử và truyền thuyết hồ Hoàn Kiếm.

Những công trình biểu tượng

  • Tháp Rùa – ngọn tháp nhỏ trên gò Rùa giữa hồ, xây trong khoảng 1884–1886, mang phong cách pha trộn Á – Âu. Hình ảnh tháp phản chiếu trên mặt nước đã trở thành biểu tượng của Hà Nội.
  • Đền Ngọc Sơn – nằm trên đảo Ngọc phía bắc hồ, thờ Văn Xương Đế Quân (vị thần coi việc văn chương, khoa cử) và Đức Thánh Trần Hưng Đạo.
  • Cầu Thê Húc – cây cầu gỗ sơn đỏ cong cong dẫn vào đền, do danh sĩ Nguyễn Văn Siêu cho xây năm 1865. Tên cầu có nghĩa là "nơi đậu ánh sáng mặt trời buổi sớm".
  • Tháp Bút và Đài Nghiên – dựng năm 1865 ở bờ đông bắc hồ. Tháp Bút năm tầng, đỉnh như ngọn bút lông viết lên trời xanh, đi cùng Đài Nghiên hình nửa quả đào – biểu tượng cho truyền thống hiếu học.

Người xưa gửi gắm vào cảnh quan hồ một ý nghĩa sâu xa: thanh gươm thiêng nằm dưới đáy hồ và ngọn bút viết lên trời xanh – "trả gươm cầm bút", khát vọng hòa bình và đức "văn tài võ trị" của dân tộc.

Cụ Rùa – huyền thoại sống

Hồ Gươm từng là nơi sống của loài rùa mai mềm khổng lồ mà các nhà khoa học đặt tên Rafetus leloii. Người dân trìu mến gọi cá thể cuối cùng là "Cụ Rùa". Năm 2011, Cụ Rùa được đưa lên chữa trị vết thương trong một chiến dịch được cả nước theo dõi. Ngày 19/1/2016, cá thể rùa hồ Gươm cuối cùng qua đời. Tại đền Ngọc Sơn hiện vẫn trưng bày tiêu bản một cá thể rùa hồ Gươm, để du khách hình dung kích thước khổng lồ của loài rùa này.

Nhịp sống quanh hồ

Hồ Gươm đẹp ở mọi thời điểm trong ngày. Sáng sớm, ven hồ đông người tập thể dục, đi bộ, múa quạt, chơi cầu lông. Ban ngày là dòng xe cộ và du khách. Tối cuối tuần, các tuyến phố quanh hồ trở thành phố đi bộ, rộn ràng hoạt động nghệ thuật đường phố, trò chơi dân gian và các gia đình dạo chơi.

Mỗi mùa hồ lại mang một vẻ khác: những cây lộc vừng ven hồ buông hoa đỏ xuống mặt nước, liễu rủ xanh mướt, hay làn sương mỏng những sáng mùa đông – những khoảnh khắc mà người Hà Nội và các nhiếp ảnh gia luôn chờ đợi. Hãy xem video đi dạo trong thẻ địa điểm để cảm nhận không khí quanh hồ trước khi tự mình đến đây.