Mặt hồ yên ả giữa phố phường hôm nay từng là một phần dòng chảy của sông Hồng, từng chứng kiến những cuộc duyệt binh của chúa Trịnh, và mang trong mình truyền thuyết nổi tiếng bậc nhất của người Việt.

Từ một nhánh sông Hồng

Khoảng sáu thế kỷ trước, theo bản đồ thời Hồng Đức, xung quanh kinh thành Thăng Long phần lớn là sông nước. Hồ Hoàn Kiếm khi ấy là một phần phân lưu của sông Hồng, chảy qua vị trí các phố ngày nay như Hàng Đào, Hai Bà Trưng, Lý Thường Kiệt, Hàng Chuối rồi đổ ra dòng chính. Nơi rộng nhất của nhánh sông này dần trở thành hồ nước như ngày nay.

Hồ Lục Thủy, hồ Thủy Quân

Vì nước hồ xanh quanh năm, người xưa gọi đây là hồ Lục Thủy. Thời Lê, hồ còn được dùng làm nơi luyện tập và duyệt thủy binh nên có tên hồ Thủy Quân.

Đến thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVI–XVIII), chúa Trịnh cho xây phủ chúa ngay bên ngoài Hoàng thành với nhiều công trình xa hoa: lầu Ngũ Long ở bờ đông hồ dùng để duyệt quân, đình Tả Vọng trên đảo Ngọc. Năm 1728, chúa Trịnh Giang còn cho đào hầm ở phía nam hồ để xây cung điện ngầm Thưởng Trì. Chúa Trịnh chia hồ làm hai: hồ Tả Vọng (chính là hồ Hoàn Kiếm ngày nay) và hồ Hữu Vọng – nơi duyệt thủy quân.

Đời vua Tự Đức, hồ Hữu Vọng được gọi là hồ Thủy Quân. Từ năm 1884, chính quyền Pháp cho lấp hồ Thủy Quân để mở mang đô thị, chỉ còn lại hồ Hoàn Kiếm.

Truyền thuyết thanh gươm thần

Sách Lam Sơn thực lục chép rằng một người đánh cá tên Lê Thận – bạn của Lê Lợi – nhiều lần quăng chài đều kéo lên một thanh sắt. Mang về nhà, thanh sắt phát sáng trong góc tối. Lê Lợi đến chơi, nhìn thấy, mài sạch gỉ thì hiện ra hai chữ "Thuận Thiên". Sau đó, Lê Lợi lại tìm được một chuôi gươm nạm ngọc; lắp lưỡi vào chuôi thì vừa khít. Ông tin đó là gươm trời ban.

Với thanh gươm ấy, nghĩa quân Lam Sơn đánh đâu thắng đó, cuối cùng đuổi được quân Minh về nước. Lê Lợi lên ngôi, tức vua Lê Thái Tổ.

Năm 1428: trả gươm cho Rùa Vàng

Đầu năm 1428, vua cùng quần thần đi thuyền dạo trên hồ Tả Vọng. Bỗng một con Rùa Vàng nổi lên, tiến về phía thuyền và nói: "Xin bệ hạ hoàn gươm lại cho Long Quân!". Thanh gươm bên người vua tự nhiên động đậy. Vua nâng gươm hướng về phía rùa; rùa đớp lấy thanh gươm rồi lặn xuống nước.

Từ đó, hồ Tả Vọng được gọi là hồ Hoàn Kiếm – hồ trả gươm – hay hồ Gươm. Truyền thuyết được đưa vào sách giáo khoa và trở thành một phần ký ức của mọi thế hệ người Việt, gửi gắm thông điệp: gươm chỉ dùng để giữ nước, khi đất nước thanh bình thì trả lại.

Thế kỷ XIX: những công trình còn lại đến nay

  • Cuối thời Lê, cung Thụy Khánh của chúa Trịnh trên đảo Ngọc bị đốt năm 1787. Sau đó, một nhà từ thiện hiệu Tín Trai dựng đền Ngọc Sơn trên nền cũ.
  • Năm 1865, danh sĩ Nguyễn Văn Siêu chủ trì tu sửa khu đền, xây cầu Thê Húc, Tháp Bút, Đài Nghiên – tạo nên quần thể mà ta thấy ngày nay.
  • Trong khoảng 1884–1886, Tháp Rùa được xây trên gò Rùa giữa hồ, mang ảnh hưởng kiến trúc Pháp.

Hồ Gươm trong đời sống hiện đại

Thế kỷ XX, quanh hồ hình thành các tuyến phố thương mại sầm uất; đường tàu điện Bờ Hồ từng chạy qua khu phố cổ gần đó. Ngày nay, hồ là nơi diễn ra nhiều sự kiện lớn của thủ đô: đón giao thừa, bắn pháo hoa, các lễ hội văn hóa. Dù thành phố thay đổi rất nhiều, hồ Hoàn Kiếm vẫn giữ vai trò là tâm điểm, là "điểm số 0" trong tình cảm của người Hà Nội.