Phố cổ Hà Nội không được quy hoạch trong một lần, mà lớn lên dần qua gần một nghìn năm, theo nhịp sống của kinh thành và những dòng sông.

Thời Lý – Trần: khu dân cư bên ngoài Hoàng thành

Khi Lý Thái Tổ dời đô về Thăng Long năm 1010, Hoàng thành là nơi ở của vua và triều đình. Ở phía đông Hoàng thành, ra tới sát sông Hồng, dần hình thành một khu dân cư buôn bán sầm uất. Người dân từ các làng quanh đồng bằng Bắc Bộ tụ về đây sinh sống, mang theo nghề thủ công của làng mình. Khu vực này trở thành nơi đông đúc nhất kinh thành.

Thời Lê: phường nghề và bốn tổng Túc

Đầu thời Lê, trong sách Dư địa chí, Nguyễn Trãi đã nhắc tới tên một số phường nghề ở khu vực này. Khi triều Lê lập phủ Phụng Thiên gồm hai huyện Vĩnh Thuận và Thọ Xương, khu phố cổ nằm gọn trong bốn tổng Tiền Túc, Hậu Túc, Tả Túc, Hữu Túc của huyện Thọ Xương. Bao bên ngoài là vòng thành Đại La với các cửa ô.

Cũng từ thời Lê, một số thương nhân người Hoa đến buôn bán, hình thành những khu phố của người Hoa xen giữa các phố nghề của người Việt.

Một đô thị của sông nước

Ít ai hình dung rằng phố cổ xưa kia đầy sông hồ. Giữa khu phố có nhiều đầm hồ, lớn nhất là hồ Thái Cực. Sông Tô Lịch nối với hào thành và các đầm hồ, thông ra hồ Hoàn Kiếm và sông Hồng. Thuyền buôn có thể vào tận giữa phố, đưa hàng hóa từ miền ngược, miền xuôi về đây trao đổi.

Phố Hàng Mây xưa nằm trên bờ sông Nhị (sông Hồng), nơi thuyền bè miền ngược chở song, mây, tre, nứa về; phố Hàng Chĩnh là bến đậu của thuyền chở chum vại, nồi đất từ các làng gốm. Đến cuối thế kỷ XIX, các sông hồ này bị lấp hoàn toàn, nhưng dấu vết vẫn còn trong các địa danh: Hà Khẩu, Giang Khẩu, Cầu Gỗ, Cầu Đông.

Thời Pháp thuộc: đổi thay lớn

Cuối thế kỷ XIX, người Pháp lấp các đầm hồ, chỉnh trang đường phố, lát vỉa hè. Thương nhân Ấn Độ, Pháp cũng đến buôn bán. Hai chợ nhỏ được giải tỏa để lập chợ Đồng Xuân. Đường ray tàu điện Bờ Hồ – Thụy Khuê chạy xuyên qua khu phố. Nhiều ngôi nhà ống được xây lại với mặt tiền mang dáng dấp kiến trúc Pháp, tạo nên sự pha trộn Đông – Tây đặc trưng mà ta còn thấy ở một số phố.

Người Pháp cũng đặt tên tiếng Pháp cho nhiều phố theo mặt hàng: phố Hàng Chĩnh là Rue des Vases (phố vại chậu), Hàng Đồng và Bát Sứ có tên chung Rue des Tasses (phố hàng chén).

Những cửa ô xưa

Khu phố cổ từng có các cửa ô Phúc Lâm, Thanh Hà, Trừng Thanh, Mỹ Lộc… là những lối ra vào thành. Qua chiến tranh và đô thị hóa, các cửa ô lần lượt biến mất; chỉ còn ô Quan Chưởng (ô Thanh Hà) giữ được nguyên vẹn đến nay.

Phố cổ hôm nay

Ngày nay, phố cổ vẫn là khu buôn bán nhộn nhịp nhất Hà Nội. Thách thức lớn là bảo tồn: nhiều ngôi nhà cổ đã bị thay bằng nhà ống xây mới, phá vỡ cảnh quan vốn có. Các chương trình bảo tồn, phục dựng nhà cổ và mở phố đi bộ là nỗ lực để giữ lại không gian sống của một kinh kỳ nghìn năm tuổi – nơi mỗi tên phố là một trang sử nhỏ.