Năm 2000, UNESCO công nhận vịnh Hạ Long là Di sản Thiên nhiên Thế giới lần thứ hai, lần này vì giá trị địa chất và địa mạo. Đằng sau phong cảnh nên thơ là một "cuốn sách địa chất" ghi lại lịch sử Trái Đất suốt hàng trăm triệu năm.

Tọa độ và ranh giới

Vịnh Hạ Long nằm trong khoảng 20°43' – 21°09' vĩ Bắc và 106°55' – 107°37' kinh Đông, thuộc tỉnh Quảng Ninh. Vịnh là một phần nhỏ của vịnh Bắc Bộ, phía đông bắc giáp vịnh Bái Tử Long, phía tây nam giáp quần đảo Cát Bà, phía nam và đông nam mở ra vịnh Bắc Bộ.

Ba vùng biển này có nhiều điểm tương đồng về địa chất, cảnh quan, khí hậu và văn hóa, vì thế thường được nhìn nhận như một khu vực thống nhất. Toàn vịnh Hạ Long rộng khoảng 1.553 km², trong đó vùng lõi di sản rộng 434 km² với 775 đảo.

500 triệu năm hình thành đá vôi

Lớp đá vôi của Hạ Long đã trải qua khoảng 500 triệu năm hình thành trong nhiều điều kiện và môi trường khác nhau. Trong một thời gian rất dài, nơi đây từng là đáy biển nông, nơi xác sinh vật biển giàu canxi lắng đọng thành những tầng đá vôi dày. Các chuyển động kiến tạo sau đó nâng các tầng đá lên, uốn nếp và làm nứt vỡ chúng.

20 triệu năm "tạc" nên cảnh quan karst

Bước quyết định là quá trình karst hóa kéo dài khoảng 20 triệu năm dưới tác động của khí hậu nhiệt đới ẩm. Nước mưa hòa tan khí CO₂ trở thành axit yếu, thấm qua các khe nứt và hòa tan dần đá vôi. Những phần đá yếu bị bào mòn trước, để lại các khối đá cứng hơn đứng sừng sững.

Về sau, khi mực nước biển dâng lên vào cuối kỷ Băng hà, biển tràn vào vùng đồng bằng karst này, nhấn chìm các thung lũng và chỉ để lộ phần đỉnh của những ngọn núi đá – tạo nên hình ảnh hàng nghìn hòn đảo nhô lên khỏi mặt nước như ngày nay.

Fenglin và fengcong – hai kiểu cảnh quan đặc trưng

Các nhà địa chất mô tả cảnh quan Hạ Long bằng hai thuật ngữ:

  • Fenglin ("rừng tháp"): những khối đá đứng riêng lẻ như ngọn tháp, cao khoảng 50–100 m, tỉ lệ chiều cao so với chiều rộng có thể tới khoảng 6 lần. Đây là kiểu cảnh quan phổ biến nhất trong vịnh.
  • Fengcong ("cụm tháp"): các đỉnh núi đá liền chân với nhau, ở giữa là những hố sụt (doline). Khi nước biển tràn vào các hố sụt này, chúng trở thành hồ nằm trong lòng đảo. Đảo Đầu Bê là ví dụ tiêu biểu với sáu hồ kín.

Sự kết hợp của hai kiểu địa hình này trên một vùng biển rộng lớn được xem là một trong những ví dụ đẹp và hoàn chỉnh nhất thế giới về karst bị ngập nước.

Hang động và ngấn nước biển cổ

Trong lòng các đảo là hệ thống hang động phong phú, hình thành ở nhiều giai đoạn khác nhau. Một số hang như hang Sửng Sốt nằm cao khoảng 25 m so với mực nước biển hiện tại; nhiều hang khác ở sát mặt nước hoặc xuyên thủng thân đảo thành những vòm đá như hang Luồn.

Dọc chân nhiều đảo có thể thấy các ngấn sóng – những rãnh lõm khoét sâu vào vách đá ở ngang mực nước. Chúng là dấu tích của sóng biển và hoạt động hòa tan đá ở chân đảo, và một số ngấn ở vị trí cao hơn ghi lại những thời kỳ mực nước biển khác với hiện nay.

Khí hậu và thủy triều

Vịnh có khí hậu nhiệt đới ẩm kiểu biển đảo với hai mùa: mùa hè nóng ẩm và mùa đông khô, lạnh. Nhiệt độ trung bình khoảng 15–25 °C, lượng mưa hằng năm khoảng 2.000–2.200 mm.

Hạ Long có chế độ nhật triều điển hình (mỗi ngày một lần nước lên, một lần nước xuống) với biên độ khoảng 3,5–4 m. Độ mặn nước biển khoảng 31–34,5‰ vào mùa khô và thấp hơn vào mùa mưa. Sự thay đổi mực nước theo thủy triều giải thích vì sao một số hang chỉ có thể đi thuyền vào được ở những thời điểm nhất định trong ngày.

Hệ sinh thái đa dạng

Sự đa dạng về địa chất đã tạo nên đa dạng sinh học. Vịnh có hệ sinh thái rừng nhiệt đới thường xanh trên đảo đá và hệ sinh thái biển ven bờ với rạn san hô, thảm cỏ biển và rừng ngập mặn. Theo thống kê, nơi đây có 14 loài thực vật đặc hữu và 60 loài động vật đặc hữu. Vùng biển này có khoảng 200 loài cá và 450 loài thân mềm, trên một số đảo còn có khỉ, sơn dương, kỳ đà và nhiều loài chim.

Một di sản cần được gìn giữ

Cảnh quan hình thành qua hàng chục triệu năm có thể bị tổn hại rất nhanh bởi rác thải, ô nhiễm và khai thác quá mức. Khi đến thăm vịnh, hãy chọn những đơn vị du lịch có trách nhiệm, không xả rác xuống biển, không bẻ nhũ đá trong hang – để những "ngọn tháp" đá vôi của Hạ Long còn mãi cho các thế hệ sau.