Trước khi trở thành điểm du lịch nổi tiếng thế giới, vịnh Hạ Long đã là nơi con người sinh sống từ hàng chục nghìn năm, là tiền tiêu trên biển của các triều đại Việt và là nguồn cảm hứng cho thi ca.

Dấu chân người tiền sử

Các cuộc khảo cổ cho thấy con người đã có mặt quanh vịnh từ rất sớm. Ba nền văn hóa nối tiếp nhau để lại dấu ấn rõ nét:

  • Văn hóa Soi Nhụ (khoảng 18.000–7.000 năm trước Công nguyên): cư dân sống trong hang động, khai thác ốc suối, hái lượm trong rừng đá vôi.
  • Văn hóa Cái Bèo (khoảng 7.000–5.000 năm trước Công nguyên): đánh dấu bước chuyển của con người ra gần biển, với di chỉ tiêu biểu ở đảo Cát Bà.
  • Văn hóa Hạ Long (khoảng 5.000–3.500 năm trước): cư dân đã biết làm gốm, chế tác công cụ đá mài tinh xảo và khai thác biển.

Nhiều hiện vật đã được tìm thấy ở núi Bài Thơ, hang Đầu Gỗ, Bãi Cháy, cho thấy vùng vịnh là một trong những cái nôi của người Việt cổ ven biển.

Những tên gọi qua các thời kỳ

Trước thế kỷ XIX, cái tên "Hạ Long" chưa xuất hiện trong thư tịch cổ. Vùng biển này từng được gọi là An Bang, Lục Thủy, Vân Đồn… Cuối thế kỷ XIX, tên "vịnh Hạ Long" bắt đầu xuất hiện trên hải đồ của người Pháp; một tờ báo tiếng Pháp ở Hải Phòng thời đó còn đưa tin "rồng xuất hiện trên vịnh Hạ Long".

Thời Lý – Trần, khu vực Vân Đồn ở phía đông bắc vịnh là thương cảng sầm uất, nơi thuyền buôn nước ngoài ghé vào trao đổi hàng hóa – minh chứng cho vị trí quan trọng của vùng biển này trong giao thương.

Huyền thoại đàn rồng giữ nước

Theo truyền thuyết, khi người Việt mới dựng nước, giặc ngoại xâm kéo đến từ ngoài biển. Ngọc Hoàng sai Rồng Mẹ cùng đàn rồng con xuống trần giúp sức. Đàn rồng phun lửa thiêu thuyền giặc và nhả ra vô số châu ngọc; châu ngọc rơi xuống biển hóa thành những hòn đảo đá, kết lại thành bức tường thành vững chãi. Thuyền giặc lao vào đá, đâm vào nhau mà tan vỡ.

Đất nước thanh bình, đàn rồng quyến luyến cảnh đẹp nên ở lại hạ giới:

  • Nơi Rồng Mẹ đáp xuống gọi là Hạ Long.
  • Nơi đàn rồng con chầu quanh mẹ là Bái Tử Long ("bái" là chầu, "tử" là con).
  • Nơi đuôi rồng con quẫy nước trắng xóa là Bạch Long Vĩ ("bạch" là trắng, "vĩ" là đuôi).

Huyền thoại được củng cố mạnh mẽ vào thế kỷ XIX và đến nay vẫn là câu chuyện mà hướng dẫn viên nào cũng kể cho du khách.

Sóng Bạch Đằng và hang Đầu Gỗ

Vùng biển Hạ Long gắn liền với những trận thủy chiến lẫy lừng trên sông Bạch Đằng – con sông đổ ra biển ở phía tây vịnh. Năm 1288, Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn dùng kế cắm cọc gỗ dưới lòng sông, chờ thủy triều rút để nhấn chìm đoàn thuyền của quân Nguyên – Mông.

Theo tương truyền, hang Đầu Gỗ là nơi quân dân nhà Trần cất giấu cọc gỗ trước trận đánh; những đầu gỗ còn sót lại trong hang đã đặt tên cho hang. Ngày nay, đây là một trong những hang lớn và đẹp nhất vịnh. Cuối thế kỷ XIX, du khách Pháp gọi hang là "động của những điều kỳ diệu" (Grotte des Merveilles) và còn để lại những dòng chữ khắc trên vách.

Hạ Long trong thi ca

Khoảng 500 năm trước, danh nhân Nguyễn Trãi khi đi qua vùng biển này đã viết bài thơ Lộ nhập Vân Đồn, ca ngợi cảnh sắc nơi đây như "kỳ quan đá dựng giữa trời cao". Núi Bài Thơ bên bờ vịnh cũng mang tên gọi gắn với những bài thơ được khắc lên vách đá qua nhiều thời kỳ, trong đó có thơ của vua Lê Thánh Tông.

Từ thời Pháp thuộc đến hôm nay

Thời Pháp thuộc, nhiều hang động và đảo được người Pháp khảo sát, đặt tên, và Hạ Long bắt đầu được biết đến như một điểm đến du lịch. Đảo Cát Nàng sau này được đổi tên thành Ti Tốp, sau chuyến thăm năm 1962 của Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng nhà du hành vũ trụ Liên Xô Gherman Titov.

Năm 1962, vịnh Hạ Long được xếp hạng danh lam thắng cảnh cấp quốc gia. Năm 1994 và 2000, UNESCO hai lần công nhận vịnh là Di sản Thiên nhiên Thế giới; năm 2023, khu di sản được mở rộng thành "Vịnh Hạ Long – Quần đảo Cát Bà". Từ những hang động của người tiền sử đến những con tàu du lịch hôm nay, Hạ Long vẫn luôn là nơi con người tìm đến để sống, để giữ nước và để ngắm nhìn cái đẹp.